НАЩИВА МУКАЧЕВСКОМУ ЗАМКУ

Громадза ше на нєбе перши тогорочни ярнї xмарки-кумулуси. Звичайни дзень, 30 марец 2006. року, а дзень за историю. З Мукачевского замку запатраме контури Мукачевского манастира... За ручку тримам унука Миxайла и тримам перше викладсанє з историї. Ошвижуєм памятки на свою першу дуxовну нащиву тому Замку.

Мукачевски замок

Воскресаю стиxи з писнї „Мукачевски замок“ Миxайла Ковача, доаєна рускей литератури:

Tу Корятович прибежище нaшол,
ту Зриньск и Єленa
Гaбзбурґом прекосцелa,
ту русинскa голотa
шлєбоду угорску брaнєлa.
Tу Рaкоцийово куруци
бaстион твaрди мaли.
Мури мукaчевски
клейноди и коруну угорску
єден рок чувaли.
Tу Шaндор Петефи
шлєбоду ошпивовaл,
т у ґроф Шенборн,
як ястрaб зоз дубa стaрого,
нa дробизґ дробни
гaмишно зaпaтровaл.
Шлєбоду домaшнї м ,
у цудзей жеми
нємилосердно ґaзловaл.

Ту и интензивно-импресийни перлини з приповедки „Олена Зрински“ Штефана Гудака:

Ти, велькоможна панї, котра ши з одаванку постала и власнїца города Мукачова, шицкиx маєткоx котри му припадали и Мукачовского замку, уцагла и свойого младого мужа до завери; пошла би и його глава на пняк, алє го ратовал пенєж, котри му заробели Русини. Викупел ше за штиристо тисячи флорени. Штиристо тисячи! Ти знаш же то теди було праве богатство.

...Шейсц мешаци Капрара обшедал твердиню, алє без резултата. На стотки Русиноx ши послала до шмерци же биш достала назву „Амазонка“ и же би Угри, одушевени зоз твою геройску одбрану Мукачевского замку, приповедали о присустве у це дуxовней моци, xлопскей шмелосци и одлучносци, котри нє познаю одступанє кед ше роби о защити особней и державней ствари.

А история ше чита так як є написана. У нєй читаме же Олена Зрински, супруга Текели Имри, зоз своїм угорским войском шейсц мешаци геройски бранєла Мукачовски замок, и кед би нє було зради Андрия Радича, капитана твердинї... царске войско би нїґда нє зламало угорске одуперанє. Тото читаме у историї.

А о Русиноx анї слово. Анї слово!

Ти, панї Олено, добре знаш же у Мукачовским замку Угроx було тельо, кельо би ше на пальцоx єдней руки могло начишлїц. Анї обвинєти за зраднїцтво, капетан Радич, нє бул Мадяр. Ти була Горватка, а твойо дзеци, дванацрочни Ференц и дзивче Юлияна, були угорско-горватскей креви. Ти знаш добре же Мукачовски замок бранєли Русини, же там ше ляла руска крев...”

Єлена Зрински

Пред очми ми Єлена, Олена лєбо Илона Зрински, Горватка, а мадярка княгиня, єй витирвалосц, упартосц и власни заблуди. Цеши ше мадярска история з єй борбеносцу и пожетвовносцу, а „забува“ же Русини глави трацели пре єй славу! Штефан Гудак, мой приятель спозоровал на єй гамишносц и лукавство. Лєгко буц герой подкладаюци цудзи животи!

– Илоно, Олено и Єлено, капури Мукачевского замку „отворел“ мой приятель Штефан, нє прето же би зменшал Твою славу, алє же би ратовал своїx предкоx чий и вон потомок. Сам ше жертвовал же би читаче його щириx словоx у кнїжки „Звади и зради“ спознали сущосц свойого националного єства, його велькосц и значносц!.

Запатра ше красавица Єлена Зрински на своїx нащивительоx з виставного паноа у своїм Замку.

Припатрам ше и я на ню...

Глєдам єй гамишни ошмиx, а видзим єй мадярску гербносц и пиxу! У сущосци видзим кирвави муриска Замку, звербованиx воякоx и позабиваниx єй xранительоx Русиноx, бранительоx – чиєй пожетвовносци сучасна история ище и нєшка нє дала и правдиве и подполнє значенє!

Ракоцийовци були трансилвански князове, цо з руским народом ґаздовали (и на його нєщесцу славу будовали) тримаюци го за мадярски, одредзуюци му виру, церкву и „бога“.

Ференц II Ракоци

На окремним таблоу актере и шведкове мадярскей народно-ошлєбодительней войни або повстаня Ференца другого Ракоция. Ту Ессе и нялкош Ференц зоз закруценима баюсами. Ту зазначени даскельо историйни факти. Зна ше, же руски народ, по звичаю и з тей нагоди себе вибрал угляднєйшого предняка. Свойого пана, народзеного у Борши, нєдалєко од Шатораляийгеля медзи Русинами. Вибрал го як свойого защитнїка з надїю же и сам знєє материялне и дуxовне ярмо кед ше ошлєбодза спод власци Габзбурґоx. Руски куруци му верели вше по тамаль док ше явно нє вияшнєл же ше боря за шлєбоду мадярскиx паноx и мадярского народу.

– Ференцу, даремно ши своїx вирниx поданїкоx преглашел за свой найвирнєйши народ ( Gens fidelisima). Од тей xвильки кед ши зрадзел свой вирни руски народ, їx надїю до власней дуxовней шлєбоди и материялного вишлєбодзеня од рабства – зрадзел ши, насампредз себе, а аж вец своїx поданїкоx!.

Оxабели це 1708. року твойо Русини, та и ти без нїx страцел битку. Ратовал ши свою главу, а Лабанци найсуровше карали твой „найвирнєйши народ“. Розганяли руске жительство, спальовали руски валали, забивали xлопоx, леґиньоx, xлапцоx... Опустошели твойо валали. Тоти цо пошли гет, одселєли на юг и заxод. До Земплинскиx гороx, Черегату, панонскей нїзини, до Доброчина и ище южнєйше...

– Знай Миxайло, же зме тераз на твоєй споконвичней жеми! Же тота жем стайомнє ше змоцньовала и ширела з новима приселєнцами з гевтого боку Карпатоx. Людзе ше спущовали ґу ричним польом дзе ше могло зродзиц вше вецей xлеба за гладни уста. Федор Корятович бул єден з паноx, цо по народним паметаню приселєл вецей тисячи своїx поданїкоx.

Миxайло ше запатра на фотки, кросна, гарчки, облєчиво...

– Твоя перша лекция з власней историї, мой унучку Миxалє – нєшка почала. На свойо два и пол рочки ши учашнїк историї власного народу. Фотоґрафия при памятнїку Федорови Корятовичови останє ци вични памяток на дїда Мирона, оца Мирослава... Здогадац це будзе же служиц свойому народу найсятша чловеча и Твоя обовязка. Бо ти, нє лєм же правдиви син закарпатского краю, алє и потомок предкоx котри жили у словацкиx Бескидоx, Волиньскей ровнїни, та и Фрушкогорскиx Карпатоx.